ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ

"ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ" (Digital Society) ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। "ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ" ਵਿੱਚ ਐਨਾਲਾਗ (analogue) ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੂਚਨਾ ਯੁੱਗ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਯੁੱਗ, ਉੱਤਰ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਾਜ, ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ, ਚੌਥੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ।
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੱਕ ਅਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ (Digital divide)।
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ: ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਸਰਕਟ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਪ੍ਰੋਸੈਸਰ, ਪਰਸਨਲ ਕੰਪਿਊਟਰ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਆਨਲਾਈਨ ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ।
ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਾਈਨਰੀ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਬਾਈਨਰੀ, ਬਿੱਟ, ਬਾਈਟ।
ਡਿਜੀਟਲ ਐਨਾਲਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਐਨਾਲਾਗ ਨਿਰੰਤਰ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਿਗਨਲ ਹੈ / ਡਿਜੀਟਲ ਸੀਮਤ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਤਤ (discrete) ਸਿਗਨਲ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (Digitisation) ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਐਨਾਲਾਗ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਭਾਲ, ਡਿਜੀਟਲ ਪੁਰਾਲੇਖ (archives), ਡਿਜੀਟਲ ਰੀਫਾਰਮੈਟਿੰਗ।
ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (Digitalisation) ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ: ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨ।

1.2. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਚਾਲਨ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਤਬਦੀਲੀ (paradigm shift) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਜੀਕਰਨ, ਪਛਾਣ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

1.3. ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਬਦੀਲੀ: ਉਦਯੋਗਿਕ → ਸੂਚਨਾ → ਡਿਜੀਟਲ

ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਾਜ: ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਮਕੈਨੀਕਲ ਊਰਜਾ, ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਉਜਰਤ ਕਿਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਨਿਰਮਾਣ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੂਚਨਾ ਸਮਾਜ: ਉੱਤਰ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਆਰਥਿਕ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਵਜੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਮੁਢਲੀ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ, ਕਿਰਤ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ: ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ। ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਡ ਹੈ। ਡੇਟਾ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੈਰ-ਮਾਪਣਯੋਗ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਣਨਾਯੋਗ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1.4. ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ, ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ, ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ

ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ (Connectivity): ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਈ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਏਕੀਕਰਣ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਨੇੜਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ (Datafication): ਗੁਣਾਤਮਕ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਰਾਤਮਕ, ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਬਦਲਣਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਵਸਤੂਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (Platformisation): ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਗਿਗ ਇਕਾਨਮੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ) ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਮੁੱਲ ਕੱਢਦੇ ਹਨ।

2. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਭਾਰ

2.1. ਤਕਨੀਕੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਏਆਈ, ਬਿਗ ਡੇਟਾ)

ਇਹ ਭਾਗ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਨੀਂਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ (ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ): ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਲੋਬਲ ਰੂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਨੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਬਿਗ ਡੇਟਾ (ਸਰੋਤ): ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸੈਂਸਰ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਨਿਰੰਤਰ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਇੰਜਣ): ਬਿਗ ਡੇਟਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ। AI ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਨੂੰ ਸਵੈਚਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2.2. ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ

ਇੱਥੇ, ਅਸੀਂ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੇ ਮੈਕਰੋ-ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਗੇ, ਜੋ ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ: ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਜਿੱਥੇ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣ, ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਏਕਾਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਰਤ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵੰਡ: ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਰਤ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗਿਗ ਵਰਕ, AI ਡੇਟਾ ਐਨੋਟੇਸ਼ਨ, ਸਮੱਗਰੀ ਸੰਚਾਲਨ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

2.3. ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ (ਕੈਸਟੇਲਸ)

ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਸਟੇਲਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਸਿਲੇਬਸ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 'ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਲੜੀਬੱਧ (Hierarchy) ਉੱਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤਰਕ: ਕੈਸਟੇਲਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਵਾਇਤੀ, ਲੰਬਕਾਰੀ ਲੜੀਬੱਧਤਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਾਂ ਜਾਂ ਕਲਾਸਿਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ) ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਨਾਂ "ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰਾਂ" ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨੈੱਟਵਰਕ ਟੀਚੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ "ਸਵਿੱਚਰਾਂ" ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਸਥਾਨ (Space of Flows) ਬਨਾਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ (Space of Places): ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮਾਜ ਇੱਕ "ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ" (ਭੌਤਿਕ, ਸਥਾਨਕ ਭੂਗੋਲ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ "ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਸਥਾਨ" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੂੰਜੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ, ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਂ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਂ (Timeless Time): ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ, ਰੇਖਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂੰਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੁਰੰਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸੰਚਾਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਗੜਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

3. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

3.1. ਵਰਚੁਅਲਿਟੀ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸਮਾਜਿਕਤਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਚੁਅਲਿਟੀ ਹੁਣ ਭੌਤਿਕ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਸਿਮੂਲੇਟਡ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਡਿਜੀਟਲ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਭੌਤਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਨਵਰਜੈਂਸ ਰਵਾਇਤੀ ਔਫਲਾਈਨ/ਔਨਲਾਈਨ ਬਾਈਨਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਰਤ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁਣ ਭਾਈਚਾਰਕ ਨਿਰਮਾਣ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨੇੜਤਾ, ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

3.2. ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਵਿਚੋਲਗੀ

ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਵਿਚੋਲਗੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਤਿਆਰ, ਫਿਲਟਰ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਖਾਸ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਜਾਂ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪੱਖਪਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਵਿਚੋਲਗੀ ਗੇਟਕੀਪਿੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਵੈਚਾਲਿਤ, ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3.3. ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਰਾਜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਰਥਿਕ ਇੰਜਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਟੀਨ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੈਟਾਡੇਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਟਿਕਾਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਨੈਕਸ਼ਨ, ਖਪਤ ਦੇ ਪੈਟਰਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ" ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰਯੋਗ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੈ: ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਮਾਲਕਾਂ ਕੋਲ ਆਬਾਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਲਈ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੋਪਨੀਯਤਾ, ਸਹਿਮਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸੋਧ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3.4. ਡਿਜੀਟਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ

ਡਿਜੀਟਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਮੁੱਲ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਚਕਦਾਰ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਅਕਤੀਤਵ (personas) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਛਾਣ ਮਾਪਣਯੋਗ ਫੀਡਬੈਕ ਲੂਪਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ - ਜਿਸ ਲਈ "ਕੁਆਂਟੀਫਾਈਡ ਸਵੈ" (quantified self) ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਕਸਰ "ਸੰਦਰਭ ਪਤਨ" (context collapse) ਨੂੰ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

4. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ

4.1. ਮੈਨੁਅਲ ਕੈਸਟੇਲਸ: ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ

ਨੈੱਟਵਰਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਈਕ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ-ਅਧਾਰਤ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਤਬਦੀਲੀ ਲੰਬਕਾਰੀ, ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਲੜੀਬੱਧਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ, ਲਚਕਦਾਰ ਨੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਸਥਾਨ (The Space of Flows): ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਭੌਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ, ਪੂੰਜੀ, ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ, ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ "ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ" ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ।
ਸਮਾਂ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਂ (Timeless Time): ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰੇਖਿਕ, ਜੈਵਿਕ, ਅਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਤਕਾਲ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਅਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ ਸੰਚਾਰ ਅਸਥਾਈ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਗੜਬੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨੈੱਟਵਰਕ ਤਰਕ (Network Logic): ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ "ਸਵਿੱਚਰਾਂ" ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਨੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰਾਂ" ਵਿੱਚ ਜੋ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

4.2. ਸ਼ੋਸ਼ਾਨਾ ਜ਼ੁਬੋਫ: ਸਰਵੀਲੈਂਸ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਪੂੰਜੀਵਾਦ

ਸਰਵੀਲੈਂਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮਾਰਕੀਟ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਫਤ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਇੱਕਪਾਸੜ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੇਟਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਧੂ ਡੇਟਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਰਪਲੱਸ (Behavioural Surplus): ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੈਟਾਡੇਟਾ। ਇਹ ਸਰਪਲੱਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀ ਗਈ ਮੁੱਖ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਬਾਜ਼ਾਰ (Prediction Markets): ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਰਪਲੱਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਗਾਹਕਾਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਵਹਾਰਕ ਫਿਊਚਰ ਮਾਰਕਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਪਾਵਰ (Instrumentation Power): ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੋਧਣ ਲਈ ਸਵੈਚਾਲਤ, ਅਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਡਿਜੀਟਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

4.3. ਨਿਕ ਸਰਨੀਸੇਕ: ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦ

ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁਨਾਫਾ ਘਟਦਾ ਗਿਆ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਡੇਟਾ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ: ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ (ਉਪਭੋਗਤਾ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਦਾਤਾ, ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਉਤਪਾਦਕ) ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਾਧਿਕਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ: ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਭੋਗਤਾ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਓਨਾ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ: ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਵਿਗਿਆਪਨ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਲਈ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣਾ), ਕਲਾਉਡ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਡਿਜੀਟਲ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਲਈ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ), ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ), ਉਤਪਾਦ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਣਾ), ਅਤੇ ਲੀਨ (lean) ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਗਿਗ ਇਕਾਨਮੀ ਐਪਸ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਈਪਰ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਚਮੇਕਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ)।

4.4. ਫੂਕੋ (ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ): ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ

ਫੂਕੋਡੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿਸਟਮ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਫੂਕੋ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲ ਪੈਨੋਪਟੀਕਨ (The Digital Panopticon): ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇੱਕ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਯੰਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਭੋਗਤਾ ਇਹ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਦੋਂ ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਵੈ-ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪੁਲਿਸਿੰਗ (ਚਿਲਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਡੇਟਾਵੇਲੈਂਸ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸ਼ਕਤੀ: ਸ਼ਕਤੀ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੈਨਿਊਲਰ ਡੇਟਾ ਦੇ ਬਾਰੀਕ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਛਾਂਟੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਕ੍ਰੈਡਿਟਯੋਗਤਾ, ਖਤਰੇ ਦੇ ਪੱਧਰ, ਜਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ)।
ਬਾਇਓਪੋਲੀਟਿਕਸ: ਬਾਇਓਪਾਵਰ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਸਤਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ, ਹੈਲਥ ਡੇਟਾ ਐਪਸ, ਅਤੇ ਪਹਿਨਣਯੋਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

4.5. ਐਕਟਰ-ਨੈੱਟਵਰਕ ਥਿਊਰੀ (ਲੈਟੂਰ)

ਐਕਟਰ-ਨੈੱਟਵਰਕ ਥਿਊਰੀ (ANT) ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਭਿੰਨ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਧਾਰਣ ਸਮਰੂਪਤਾ (Generalised Symmetry): ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਸਤੂਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਗੋਰਿਦਮ, ਫਾਈਬਰ-ਆਪਟਿਕ ਕੇਬਲ, ਸਰਵਰ ਫਾਰਮ, ਅਤੇ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ—ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਐਕਟੈਂਟਸ (Actants): ਕੋਈ ਵੀ ਹਸਤੀ ਜੋ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਐਕਟੈਂਟ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਕੋਡ ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਕੋਲ ਏਜੰਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ: ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ "ਅਸੈਂਬਲੀ" ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਐਕਟੈਂਟ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੁੱਟਣਾ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਲੋਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਐਲਗੋਰਿਦਮ) ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਵਿਘਨ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

5. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਨੀਯਤਾ

5.1. ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ: ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਨਾਮ ਡਿਜੀਟਲ

ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਕਾਰਨ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ।

ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੋਪਨੀਯਤਾ: ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ" (ਵਾਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡੇਸ) ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ। ਇਹ ਸਥਾਨਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਸਰੀਰਕ ਇਕਾਂਤ, ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ - ਰਾਜ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ, ਸੰਪਤੀ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਗੋਪਨੀਯਤਾ: "ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੋਪਨੀਯਤਾ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਖੰਡਤਾ" (ਹੈਲਨ ਨਿਸੇਨਬੌਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ। ਸਥਾਨਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਡੇਟਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਏਕੀਕਰਣ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜੁੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ।

5.2. ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਹਿਮਤੀ, ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ

ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ: ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਪਹੁੰਚ, ਸੋਧ, ਜਾਂ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਢਾਂਚੇ।
ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਭਰਮ: "ਜਾਣੂ ਸਹਿਮਤੀ" ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਡਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਮਤੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਕਲਿਕਰੈਪ" (clickwrap) ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਬੇਦਖਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਗਰਾਨੀ ਸਧਾਰਣਕਰਨ: ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਤਾਕਤ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਪਭੋਗਤਾ ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

5.3. ਕੇਸ ਸਟੱਡੀਜ਼: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਆਧਾਰ)

ਸਮਾਜਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡੇਟਾ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੋ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ (ਸਾਈਕੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਿੰਗ): ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਰਪਲੱਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਐਨਾਲਿਟਿਕਾ ਘੁਟਾਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਾਰੀਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਭਾਵਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, "ਪਸੰਦ", ਸਕ੍ਰੋਲ ਸਮਾਂ) ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਿਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਆਧਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ): ਰਾਜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। ਆਧਾਰ ਬਾਇਓਪੋਲੀਟਿਕਸ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਤਮ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਰਕਰਾਂ (ਆਈਰਿਸ ਸਕੈਨ, ਫਿੰਗਰਪ੍ਰਿੰਟਸ) ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ, ਗਣਨਾਯੋਗ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਨਾਮ ਬੇਦਖਲੀ: ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਰਗੜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਗਲਤੀਆਂ) ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬੇਦਖਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫੰਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰੀਪ (Function Creep): ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਵਿਸਤਾਰ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਭਲਾਈ ਵੰਡ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਬੈਂਕਿੰਗ, ਦੂਰਸੰਚਾਰ) ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਡੇਟਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

5.4. ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ: ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ.ਆਰ (GDPR) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ

ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਗਲੋਬਲ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਰਲ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ (GDPR - EU): ਡਿਜੀਟਲ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ। ਇਹ "ਡੇਟਾ ਨਿਊਨੀਕਰਨ" (ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਜੋ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ) ਅਤੇ "ਉਦੇਸ਼ ਸੀਮਾ" (ਨਵੀਂ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ) ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ" ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਦਰਭ (DPDP ਐਕਟ 2023): ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਸਨਲ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿਓ। GDPR ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ। ਮੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ "ਡੇਟਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ" ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ/ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਡੇਟਾ ਫਿਡਿਊਸ਼ਰੀਜ਼" ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਿਆਪਕ ਛੋਟਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੋ।

6. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕੰਮ

6.1. ਗਿਗ ਇਕਾਨਮੀ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਕਿਰਤ (Uber, Swiggy)

ਗਿਗ ਆਰਥਿਕਤਾ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ, ਕਾਰਜ-ਅਧਾਰਿਤ ਠੇਕਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੰਮ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਬੰਧਾਂ (ਤਨਖਾਹਦਾਰ, ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ) ਤੋਂ ਟੁਕੜੇ-ਦਰ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। Uber ਅਤੇ Swiggy ਵਰਗੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵਾਧੂ ਮੁੱਲ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੈਲਥਕੇਅਰ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਨਿਯਮਾਂ, ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਓਵਰਹੈੱਡਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਸਮਾਜਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ: ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਵੈਚਲਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਵਿਧੀਆਂ (ਗਾਹਕ ਰੇਟਿੰਗਾਂ, ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਰ ਟਰੈਕਿੰਗ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਡਿਸਪੈਚ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

6.2. ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਸ਼ਨ ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜਾ ਲੇਬਰ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਹੈ। ਰੁਟੀਨ ਬੋਧਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮੈਨੂਅਲ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡੀਸਕਿੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਪੂੰਜੀ ਸੰਚਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੂਰਤ, ਗੈਰ-ਰੁਟੀਨ ਬੋਧਾਤਮਕ ਕੰਮ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ, ਡੇਟਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਰਥਿਕ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਉਜਰਤ ਕਿਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਲਿੰਕ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ।

6.3. ਗੈਰ-ਰਸਮੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (Precarity)

ਅਸਥਿਰਤਾ ਡਿਜੀਟਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਪ੍ਰੀਕੇਰੀਏਟ" (ਗਾਈ ਸਟੈਂਡਿੰਗ) ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਲੇਬਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨੈਟਵਰਕਾਂ ਦਾ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਏ ਬਿਨਾਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ (ਪਲੇਟਫਾਰਮ) ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ (ਕਰਮਚਾਰੀ) ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਚਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਘਟਣ (ਉਪਕਰਨ, ਵਾਹਨ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ), ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ (ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੀਮਤ), ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਖੰਡਿਤ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਖਾਤਮੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

6.4. ਡਿਜੀਟਲ ਉੱਦਮਤਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਉੱਦਮਤਾ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਉੱਦਮਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਕੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ, ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕਲਾਉਡ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਮੋਬਾਈਲ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਉੱਦਮਤਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਉਪਕਰਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਹੱਸਲ ਕਲਚਰ" (hustle culture) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਵੈ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਅਨੁਭਵੀ ਹਕੀਕਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਧਰੀ ਹੈ; ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਚਾਅ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

7. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ

7.1. ਡਿਜੀਟਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਅਤੇ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ

ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰੋ। ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ, ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰਗੜ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਔਨਲਾਈਨ ਟੈਕਸ ਫਾਈਲਿੰਗ, ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ਡ ਜ਼ਮੀਨ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ (ICT) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ, ਡੇਟਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਕਾਗਜ਼ੀ ਟ੍ਰੇਲਜ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਆਬਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡੇਟਾ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਉਪਕਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

7.2. ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਚਾਰ

ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ (ਇੱਕ-ਤੋਂ-ਕਈਆਂ) ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੈੱਟਵਰਕਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਚਾਰ ਮਲਕੀਅਤ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ, ਮੈਨੀ-ਟੂ-ਮੈਨੀ (many-to-many) ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਬਰਮੇਸੀਅਨ "ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ" ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਨਤਕ ਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹਾਈਪਰ-ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸੀਬਲ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

7.3. ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ (ਪ੍ਰਚਾਰ), ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪੱਖਪਾਤ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਹੈ। ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲੋਂ "ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ"—ਅਕਸਰ ਨੈਤਿਕ ਗੁੱਸੇ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ—ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਖੰਡਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਗਣਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਟੋਮੇਟਿਡ ਬੋਟਸ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਟਾਰਗੇਟਿਡ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ। ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪੱਖਪਾਤ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਡੇਟਾ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਡਿਜੀਟਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ (ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਜਾਤ, ਲਿੰਗ) ਨੂੰ ਗਣਿਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਣਨਾਤਮਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਸਵੈਚਲਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

7.4. ਡਿਜੀਟਲ ਐਕਟੀਵਿਜ਼ਮ (ਸਰਗਰਮੀ) ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਅੰਦੋਲਨ

ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ "ਸਮੂਹਿਕ ਕਾਰਵਾਈ" ਰਸਮੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਲੜੀ, ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਫਰੇਮਿੰਗ, ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਰੋਤ ਲਾਮਬੰਦੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਐਕਟੀਵਿਜ਼ਮ "ਕਨੈਕਟਿਵ ਐਕਸ਼ਨ" (ਬੇਨੇਟ ਅਤੇ ਸੇਗਰਬਰਗ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਵਾਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਸਮੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹੈਸ਼ਟੈਗ) ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਤੇਜ਼, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਸਿਖਰਲੇ ਵਾਇਰਲ ਪਲ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ "ਸਲੈਕਟਿਵਿਜ਼ਮ" (slacktivism)—ਘੱਟ-ਜੋਖਮ, ਘੱਟ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਭਾਗੀਦਾਰੀ—ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

8. ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ

8.1. ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ: ਪਹੁੰਚ, ਹੁਨਰ, ਵਰਤੋਂ

ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ "ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ" ਅਤੇ "ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ" ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਧਰੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪਾੜਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਹਾਰਡਵੇਅਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰੌਡਬੈਂਡ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪਾੜੇ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੋਧਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ-ਪੱਧਰ ਦਾ ਪਾੜਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਮੂਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਰਥਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਨ ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਏ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਪਤ ਜਾਂ ਉੱਚ-ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗਿਗ ਲੇਬਰ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਰਗ ਇਸਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

8.2. ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਅਸਮਾਨਤਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਮੌਜੂਦਾ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗਕ ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ ਡਿਵਾਈਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਭੂਗੋਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਔਨਲਾਈਨ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਸਾ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੌਕਸਿੰਗ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ—ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਬੇਦਖਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬਾਇਨਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪੱਖਪਾਤ ਸਵੈਚਲਿਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿੰਗ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਰਤੀ ਡੇਟਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਮਹਿਲਾ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਟੋਮੇਟਿਡ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੌਫਟਵੇਅਰ।

8.3. ਜਾਤ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਬੇਦਖਲੀ (ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ)

ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਜਾਤ-ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਰੀਮੈਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਤੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਬੇਦਖਲੀ ਬ੍ਰੌਡਬੈਂਡ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤਾਂ ਕੋਲ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਲੇਬਰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ, ਆਈਟੀ ਸੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਜਾਤਾਂ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਲੇਬਰ (ਗਿਗ ਆਰਥਿਕਤਾ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਕਸਰ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਤੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਡਿਜੀਟਲ ਐਕਟੀਵਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਾਜ ਭਲਾਈ ਤੋਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

8.4. ਡੇਟਾ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ

ਡੇਟਾ ਬਸਤੀਵਾਦ (ਕੋਲਡਰੀ ਅਤੇ ਮੇਜਿਆਸ) ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਡੇਟਾ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਕੱਢਣਾ ਜ਼ਮੀਨ, ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਫਰੇਮਵਰਕ ਡਿਜੀਟਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੈਕ੍ਰੋ-ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਐਕਸਟਰੈਕਸ਼ਨ ਜ਼ੋਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਲੋਬਲ ਨਾਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਨੁਪਾਤਕ ਆਰਥਿਕ ਮੁੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ AI ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਾਈਪਰ-ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ, ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਵਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਰਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੇਟਾ ਐਨੋਟੇਸ਼ਨ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਸਿਖਲਾਈ, ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਦਮੇ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਸੰਚਾਲਨ—ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਨਾਰਥ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜਰੂਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਲੰਬੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ।
ਮੈਨੁਅਲ ਕੈਸਟੇਲਸ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੋ।
ਸ਼ੋਸ਼ਾਨਾ ਜ਼ੁਬੋਫ ਦੀ ਸਰਵੀਲੈਂਸ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ?
ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (ਸਰਨੀਸੇਕ) ਅਤੇ ਸਰਵੀਲੈਂਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (ਜ਼ੁਬੋਫ) ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰੋ।
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ ਹੈ?
ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। ਗਿਗ ਵਰਕ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ (precarity) ਦੇ ਉਭਾਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।
ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੋ। ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਤ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।
ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੋ।

ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਡੇਟਾਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ?
ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸੋ।
ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (surveillance) ਕੀ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਨੀਯਤਾ (privacy) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀ ਹੈ?
ਗਿਗ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ?
ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਕੀ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ (digital divide) ਕੀ ਹੈ?
ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੱਸੋ।
ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਤ ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ ਕੀ ਹੈ?
ਡੇਟਾ ਬਸਤੀਵਾਦ (data colonialism) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀ ਹੈ

References

Castells, M. (2010). The rise of the network society (2nd ed.). Wiley-Blackwell.
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.
Srnicek, N. (2017). Platform capitalism. Polity Press.
Couldry, N., & Mejias, U. A. (2019). The costs of connection: How data is colonizing human life and appropriating it for capitalism. Stanford University Press.
Lyon, D. (2001). Surveillance society: Monitoring everyday life. Open University Press.
van Dijk, J. (2020). The network society (4th ed.). SAGE Publications.

📃Read this Page in English

📃 इस पृष्ठ को हिंदी में पढ़े।

🔙 Back to Teaching

Page updated

Google Sites

Report abuse